Katarakt ameliyatı ne zaman yapılmalı? “Olgunlaşmasını” beklemek gerekir mi?

Kataraktın olgunlaşmasını beklemek yıllar önce kalmış bir yaklaşım.

“Katarakt olgunlaşsın” önerisi nereden geliyor?

Bu öneri, katarakt ameliyatının bugünkünden çok farklı yapıldığı dönemden kalmadır. Eskiden cerrahlar merceği büyük bir kesiyle, çoğu zaman tek parça halinde çıkarırdı. Sertleşmiş, “olgun” bir mercek bu yöntemle daha kolay ayrılırdı. İyileşme uzun sürer, ameliyattan sonra kalın gözlükler gerekirdi. Bu koşullarda ameliyatı görme iyice bozulana kadar ertelemek anlaşılır bir tercihti.

Bugün merceği birkaç milimetrelik kesilerden, ultrasonla parçalayarak alıyoruz. Bu yönteme fakoemülsifikasyon diyoruz. Yerine katlanabilir yapay bir mercek yerleştiriyoruz. Bu teknikte durum tersine döndü: yumuşak bir mercek daha az enerjiyle ve daha kolay alınır.

Bugün ameliyat kararını ne belirliyor?

Kararı, kataraktın görmenizi ve günlük yaşamınızı ne kadar kısıtladığı belirler. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) ve ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI), ameliyatı katarakt yapmak istediğiniz ya da yapmanız gereken işleri engellediğinde önerir.

Muayenede şu sorulara birlikte bakarız:

• Gece araç kullanırken farlar sizi eskisinden çok kamaştırıyor mu?
• Okumak, yüz seçmek ya da ekran başında çalışmak zorlaştı mı?
• Merdiven inerken ya da kaldırıma çıkarken basamağı seçmekte zorlanıyor musunuz?
• İşiniz keskin görme ya da gece sürüşü gerektiriyor mu?
• Gözlük numaranız sık değişiyor ve yeni gözlük yardımcı olmuyor mu?

Bu soruların cevabını gündelik yaşamınızdan siz bilirsiniz; muayene bulguları ise tabloyu tamamlar.

Aynı yoğunlukta kataraktı olan iki kişinin ihtiyacı çok farklı olabilir. Her gece araç kullanmak zorunda olan biri, evden az çıkan birinden daha erken ameliyat isteyebilir. Bu kişisel farkı her zaman hesaba katarım. Görmenin, sürücü belgesi için istenen düzeyin altına düşmesi de ameliyatı gündeme getiren somut bir nedendir.

Harf tablosunda iyi görüyorsam yine de ameliyat gerekebilir mi?

Evet, gerekebilir. Harf tablosu, loş ortamda ya da karşıdan gelen ışıkta görmeyi tam yansıtmaz. Bazı kişiler muayene odasında tabloyu iyi okur ama güneşli sokakta ya da gece yolda zorlanır.

Katarakt kontrast duyarlılığını da azaltır. Bu yüzden basamağı ya da kaldırım kenarını seçmek güçleşebilir. İngiltere’nin ulusal klinik kılavuzu (NICE), ameliyata erişimin yalnız görme keskinliğine göre kısıtlanmamasını önerir. Kararı; yaşadığınız zorluğa, muayene bulgularına ve kataraktın şikâyetlerinizi ne ölçüde açıkladığına bakarak birlikte veririz.

Çok beklemek neden sorun olabilir?

Aşırı beklemek hem ameliyatı zorlaştırabilir hem de göz için ek riskler doğurabilir.

• Sertleşen mercek: Çok sert bir merceği parçalamak için daha fazla ultrason enerjisi gerekir. Bu, korneanın saydam kalmasını sağlayan iç yüzey hücreleri için daha fazla yük demektir.
• Gevşeyen bağlar: Merceği yerinde tutan ince bağlar zamanla gevşeyebilir. Bu da ameliyatı teknik olarak zorlaştırır.
• Göz tansiyonu: Bazı gözlerde kalınlaşan mercek, göz içi sıvısının akış yolunu daraltabilir. Bu durum göz tansiyonunun yükselmesine yol açabilir.
• İltihap: Çok ileri kataraktlar nadiren göz içinde iltihaba neden olabilir.
• Göz dibini görememek: Yoğun katarakt, retinayı görmemizi engeller. Diyabetik retinopati ya da sarı nokta hastalığı takibi zorlaşır.
• Düşme ve kaza: Bulanık görme, özellikle ileri yaşta düşme ve kaza riskini artırır.

Erken ameliyat olmak her zaman doğru mu?

Hayır. Kataraktın varlığı tek başına ameliyat nedeni değildir. Görmeniz sizi kısıtlamıyorsa kataraktı düzenli kontrollerle izleyebiliriz. NEI de ameliyat için acele etmeye gerek olmadığını, risk ve yararın hekimle konuşulmasını önerir.

Her ameliyatın küçük de olsa riskleri vardır. Bu riskleri, ameliyatın size sağlayacağı yarar belirgin olduğunda almak mantıklıdır. Bazı durumlarda ise zamanlamayı öne alırım:

• katarakt, göz dibindeki bir hastalığın takibini ya da tedavisini engelliyorsa
• kalınlaşan mercek göz tansiyonu riskini artırıyorsa
• işiniz ya da güvenliğiniz net görmeyi gerektiriyorsa

Bebeklerde ve çocuklarda katarakt ayrı bir konudur. Görme gelişimini etkileyebileceği için hızlı değerlendirme gerekir.

Diyabet, glokom ya da sarı nokta hastalığı zamanlamayı değiştirir mi?

Evet, eşlik eden göz hastalıkları hem zamanlamayı hem de hazırlığı değiştirebilir.

• Diyabet: Ameliyattan önce retinayı ve sarı noktayı ayrıntılı incelerim. Sarı noktada şişlik (diyabetik makula ödemi) varsa çoğu zaman önce onu kontrol altına alırız. Ameliyattan sonra da retinayı daha yakından izlerim.
• Glokom: Dar açılı glokomda kalınlaşan merceği almak, göz içi sıvısının akışını rahatlatabilir. Büyük bir çalışmada bu gözlerde erken mercek ameliyatı, standart lazer tedavisinden daha etkili bulundu. Bu yüzden bazı glokom hastalarında ameliyatı öne alabilirim.
• Sarı nokta hastalığı: Yaş tip sarı nokta hastalığı varsa ameliyatı hastalığın sakin olduğu bir döneme planlarız. Ameliyattan sonra görmenin ne kadar düzeleceğini sarı noktanın durumu belirler.

Bu durumların hepsinde, ameliyattan sonra beklenen görme düzeyini önceden açıkça konuşuruz.

Beklerken neler yapabilirsiniz?

Ameliyata henüz gerek yoksa günlük yaşamı kolaylaştıran adımlar vardır:

• gözlük numaranızı güncellemek
• okurken güçlü ve iyi yönlendirilmiş ışık kullanmak
• dışarıda şapka ve güneş gözlüğü takmak
• gece sürüşünü azaltmak
• diyabetiniz varsa kan şekerinizi dengede tutmak
• sigarayı bırakmak

Kataraktı eriten ya da ilerlemesini durduran, etkisi kanıtlanmış bir damla veya vitamin yok. Evde kalan kortizonlu damlaları reçetesiz kullanmayın; kataraktı hızlandırabilirler.

Beklediğiniz dönemde görmeniz hızla değişirse kontrolü öne alın. Ani görme kaybı, kataraktan beklenen bir durum değildir. Bu durumda vakit kaybetmeden göz hekimine ya da acil servise başvurun.

Karar muayenede nasıl verilir?

Önce kataraktın tipini ve yoğunluğunu biyomikroskopla değerlendiririm. Göz dibini incelerim, gerekirse OCT (retinanın kesit görüntüsü) ile sarı noktaya bakarım. Böylece görmedeki azalmanın ne kadarının kataraktan kaynaklandığını anlarım.

Sonra sizinle günlük yaşamınızı konuşuruz. Ameliyatın beklenen yararını, risklerini ve mercek seçeneklerini açıkça anlatırım. Son karar sizindir; ben bilgiyi ve önerimi sunarım. Karar vermek için acele etmenize gerek yok. Sorularınızı not alıp bir sonraki görüşmede de konuşabiliriz. İsterseniz bir yakınınız da görüşmede yanınızda olabilir. Ameliyatın nasıl yapıldığını, mercek türlerini ve iyileşme dönemini katarakt sayfasında anlattım.

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.