Göz kapağı ve çevresi cerrahisi (oküloplasti)

Yani “kaç yaşındayım?” sorusundan önce sorulacak soru şu: benim göz çevremdeki problem gerçekten ne?

Oküloplastik cerrahi nedir?

Oküloplastik cerrahi, göz kapaklarının, gözyaşı yollarının ve göz çukurunu çevreleyen dokuların cerrahisidir. Bu alanla ilgilenen hekimler önce göz hastalıkları uzmanı olarak yetişir, sonra kapak ve göz çevresi cerrahisine yoğunlaşır. Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO), bu hekimlerin kapak, göz çevresindeki kemik yapılar ve gözyaşı boşaltım sistemiyle ilgili sorunları onardığını belirtir.

Oküloplastik cerrahi, ilgi alanlarımdan biridir. Bu sayfada göz kapağı ve çevresindeki sık sorunları, muayenede neye baktığımı ve ameliyatların risklerini anlatıyorum.

Göz doktoru göz kapağı ameliyatı yapıyor mu?

Evet, göz hastalıkları uzmanları göz kapağı ameliyatı yapar. Kapak düşüklüğü, kapak derisinin sarkması, kapağın içe ya da dışa dönmesi ve gözyaşı kanalı tıkanıklığı bu ameliyatların başında gelir.

Türkiye’de göz kapağı ameliyatlarını plastik cerrahlar ve yüz cerrahisiyle ilgilenen kulak burun boğaz uzmanları da yapar. Branşlar arasındaki farkı Göz kapağı ameliyatını hangi doktor yapar? yazısında ayrıntılı anlattım.

Göz hekimi kapak sorununu neden gözle birlikte değerlendirir?

Göz kapağı gözün koruyucusudur; kapaktaki her değişiklik göz yüzeyini de etkiler. Kapak, her göz kırpışta gözyaşını göz yüzeyine yayar. Kapak tam kapanmazsa kornea (gözün saydam ön tabakası) kurur ve tahriş olur. Bu yüzden kapak ameliyatından önce gözyaşını, korneayı ve göz kırpma düzenini de değerlendiririm.

Aynı muayenede şunlara da bakarım:

• Görme keskinliği ve görme alanı
• Göz bebeklerinin büyüklüğü ve ışığa tepkisi
• Göz hareketleri ve çift görme
• Kuru göz belirtileri ve gözyaşı tabakası

Bu bakış, kapak düşüklüğünün arkasındaki kas ya da sinir hastalıklarını gözden kaçırmamaya yardım eder. Bu, başka branşların kapak ameliyatı yapmadığı anlamına gelmez. Ama kapak sorunu görmeyi ya da göz yüzeyini etkiliyorsa göz muayenesiyle başlamak yerinde olur.

Göz kapağı sorunu ne zaman işlevsel sayılır?

Kapak görmeyi, okumayı ya da göz sağlığını etkiliyorsa sorun işlevseldir. AAO’nun 13 çalışmayı inceleyen raporu, işlevsel etkinin şu bulgularla ilişkili olduğunu gösterir (Cahill ve ark., 2011):

• Kapak kenarı ile göz bebeğinin ortası arasındaki mesafenin 2 milimetre ya da daha az olması
• Görme alanının üst kısmında en az 12 derecelik kayıp
• Aşağı bakarken, yani okurken kapağın görmeyi kapatması
• Görebilmek için çeneyi kaldırıp başı geriye atma
• Kapakları açık tutmaya çalışırken göz ve kaş bölgesinde zorlanma

Aynı rapor, kapak düşüklüğü ve kapak derisi fazlalığı ameliyatlarından sonra görmede, çevresel görmede ve günlük yaşam kalitesinde anlamlı düzelme bildirir. Görünümle ilgili şikâyetlerinizi de muayenede dinlerim. Ama önce işlevsel etkiyi ölçerim, çünkü ameliyatın planı buna göre değişir.

Göz kapağı sarkması ya da kaş düşüklüğü için hangi doktora gidilir?

Göz kapağı sarkması ya da kaş düşüklüğünde göz muayenesi, sorunun kaynağını ayırmaya yardım eder. Dışarıdan aynı görünen tabloda üç ayrı neden olabilir:

Bu nedenler çoğu zaman bir arada bulunur. Birini gözden kaçırmak, ameliyattan beklenen işlevsel sonucu azaltabilir. Bu yüzden kapak sarkması şikâyetiyle gelen her hastada kapağı kaldıran kasın gücünü ve kaşın konumunu da ölçerim.

Hangi göz kapağı sorunları bu alana girer?

Göz kapağı cerrahisi, düşüklük ve sarkmanın yanında başka sık sorunları da kapsar. Pitozis ve blefaroplasti için ayrı sayfalar var; diğer başlıklar için burada kısa bilgi veriyorum.

Göz kapağı düşüklüğü (pitozis)

Pitozis, üst kapak kenarının olması gereken seviyenin altına inmesidir. Nedenlerini, muayeneyi ve ameliyat yöntemlerini göz kapağı düşüklüğü sayfasında anlattım.

Göz kapağı sarkması (blefaroplasti)

Kapak derisi yaşla gevşeyip kirpiklerin üzerine sarkabilir. Bu fazla deriyi alan ameliyatın adı blefaroplastidir. Ayrıntılar blefaroplasti sayfasında.

Şalazyon ve arpacık

Arpacık, kirpik dibindeki bir bezin genellikle ağrılı iltihabıdır. Şalazyon ise kapak içindeki yağ bezinin tıkanmasıyla oluşan ve çoğu zaman ağrı yapmayan bir şişliktir. AAO, ikisi için de günde 3-5 kez, 10-15 dakikalık ılık kompres önerir.

Görmeyi etkileyen ya da geçmeyen şişlikte küçük bir işlemle içini boşaltmak gerekebilir. Aynı yerde tekrar tekrar çıkan şişlikte, göz hekimi altta başka bir sorun olup olmadığını anlamak için doku örneği (biyopsi) almak isteyebilir. Tekrarlayan arpacık, çoğu zaman kapak kenarındaki yağ bezleriyle ve kuru göz ile bağlantılıdır.

Kapağın içe ya da dışa dönmesi (entropion, ektropion)

Entropion, kapak kenarının göze doğru içe dönmesidir. Kirpikler göz yüzeyine sürtünür; batma, kızarıklık ve sulanma yapar. AAO’ya göre tedavi edilmeyen entropion enfeksiyona ve görme kaybına yol açabilir.

Ektropion ise alt kapağın gözden uzaklaşıp dışa dönmesidir. Gözyaşı yerine akamaz; göz sulanır, kurur ve kızarır. İki durumda da en sık neden, yaşla kapak dokularının gevşemesidir. NHS’ye göre hafif ektropionda damla ve merhem yeterli olabilir. Belirgin durumlarda kapağı yerine oturtan ameliyat gerekir.

Gözyaşı kanalı tıkanıklığı

Gözyaşı kanalı tıkanınca gözyaşı buruna akamaz; göz sürekli sulanır ve çapaklanır. Bu durum yenidoğanlarda sıktır. AAO’ya göre bebeklerin yaklaşık beşte birinde olur ve çoğu 4-6 ay içinde kendiliğinden açılır.

Geçmeyen durumlarda bebeklerde kanalı açmaya yönelik küçük bir işlem (sondalama) gündeme gelir. Yetişkinlerde ise gözyaşına yeni bir yol açan ameliyat (dakriyosistorinostomi) seçenektir. Gözyaşı kesesi iltihaplanırsa göz ile burun arasında şişlik ve kızarıklık olur; bu durumda muayeneyi geciktirmeyin.

Kapakta büyüyen şişlik ve lekeler

Kapaktaki şişliklerin çoğu iyi huyludur. Büyüyen, şekli ya da rengi değişen, kanayan, iyileşmeyen ya da kirpik dökülmesi yapan bir oluşumu muayene ettirin.

Göz kapağı muayenesinde neye bakıyoruz?

Muayenede kapağın yüksekliğini, kapağı kaldıran kasın gücünü ve göz yüzeyini birlikte ölçerim. Başlıca ölçümler şunlardır:

• Kapak kenarının göz bebeğinin ortasına uzaklığı (milimetre ile)
• Kapağı kaldıran kasın hareket genişliği
• Kapak kıvrımının yeri ve iki göz arasındaki fark
• Kaşın konumu
• Gerekirse görme alanı testi: önce kapak serbestken, sonra kapak bantla kaldırılmışken
• Gözyaşı tabakası, kornea ve göz kapanırken gözün yukarı dönüp dönmediği (Bell fenomeni)

Bu ölçümler, ameliyata gerek olup olmadığını ve hangi yöntemin uygun olduğunu gösterir. Genel göz muayenesinin adımlarını göz muayenesi sayfasında bulabilirsiniz.

Göz kapağı ameliyatlarının riskleri nelerdir?

Her ameliyatta olduğu gibi göz kapağı ameliyatlarının da riskleri vardır; bunları ameliyattan önce sizinle ayrıntılı konuşurum.

Sık ve çoğu zaman geçici olanlar:

• Morarma ve şişlik; birkaç hafta sürebilir
• Gözde kuruluk, batma ve kum hissi; birkaç ay sürebilir
• İlk dönemde gözü tam kapatmakta zorlanma

Daha seyrek olanlar:

• İki kapak arasında yükseklik ya da kıvrım farkı (asimetri)
• Kapağın beklenenden az ya da fazla kalkması; yeniden işlem gerekebilir
• Enfeksiyon ve belirgin iz

Nadir ama ciddi olan risk, göz çukurunda kanama ve buna bağlı görme kaybıdır. Estetik amaçlı kapak ameliyatlarını inceleyen geniş bir ankette göz çukuru kanaması yaklaşık her 2.000 ameliyatın 1’inde gelişti. Kalıcı görme kaybı ise yaklaşık her 22.000 ameliyatın 1’inde oldu (Hass ve ark., 2004).

Ameliyattan sonra şiddetli ağrı, gözde öne doğru itilme ya da görmede azalma olursa zaman kaybetmeden acil servise başvurun. Her yöntemin kendine özgü risklerini göz kapağı düşüklüğü ve blefaroplasti sayfalarında ayrıca anlattım.

Hangi durumda beklemeden doktora başvurmalısınız?

Göz kapağınız birden düştüyse ve buna çift görme, göz bebeklerinde büyüklük farkı ya da baş ağrısı eşlik ediyorsa zaman kaybetmeden acil servise başvurun. AAO’ya göre bu tablo, beyindeki bir damar genişlemesine bağlı sinir felcinin (üçüncü sinir felci) belirtisi olabilir.

Kapak düşüklüğü gün içinde değişiyor, yorgunlukla artıyorsa miyastenia gravis (kas güçsüzlüğü yapan bir hastalık) akla gelir. Buna yutma ya da nefes almada güçlük eklenirse acil yardım gerekir (NHS).

Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.